Wanneer begint de overgang? Dit zijn de signalen dat het al begonnen is

Veel vrouwen denken dat de overgang pas begint als de menstruatie stopt. Maar in werkelijkheid start het proces jaren eerder, soms al rond je veertigste, zonder dat je het direct herkent als overgang.

De overgang begint gemiddeld rond het 45e levensjaar met de perimenopauze: de fase waarin de hormoonspiegels beginnen te schommelen terwijl de menstruatie nog aanwezig is. De menopauze zelf, het moment van de laatste menstruatie, vindt in Nederland gemiddeld plaats op 51-jarige leeftijd. Maar wanneer de overgang voor jou begint hangt sterk af van erfelijke factoren en persoonlijke omstandigheden.

In dit artikel

• Wat is de gemiddelde leeftijd waarop de overgang begint?
• Welke fases heeft de overgang?
• Hoe weet je of de overgang al begonnen is?
• Wat bepaalt wanneer jij in de overgang komt?
• Wanneer is de overgang vervroegd?
• Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?
• Veelgestelde vragen over wanneer de overgang begint

Wat is de gemiddelde leeftijd waarop de overgang begint?

De overgang begint niet op één moment maar is een geleidelijk proces dat jaren duurt. De gemiddelde leeftijd waarop de perimenopauze start ligt rond de 45 jaar. De menopauze, het moment van de laatste menstruatie, vindt in Nederland gemiddeld plaats op 51-jarige leeftijd.

Maar die gemiddelden zeggen weinig over wanneer de overgang voor jou persoonlijk begint. Bij sommige vrouwen starten de eerste hormonale schommelingen al rond het 40e levensjaar. Bij anderen begint de perimenopauze pas na het 50e. De spreiding is groot en wordt voor een belangrijk deel bepaald door erfelijke factoren.

Wat veel vrouwen niet weten is dat de eerste signalen van de overgang vaak al optreden terwijl de menstruatie nog regelmatig is. De hormoonspiegels beginnen te schommelen jaren voordat de cyclus verandert. Dat maakt het begin van de overgang moeilijk te herkennen.

Welke fases heeft de overgang?

De overgang is geen enkelvoudig moment maar een proces dat bestaat uit vier opeenvolgende fases. Het onderscheid tussen die fases helpt om te begrijpen waar je je bevindt en wat je kunt verwachten.

Premenopauze

De premenopauze begint bij de meeste vrouwen rond het 40e levensjaar, soms al eerder. De menstruatie is nog regelmatig en de hormoonspiegels zijn nog relatief stabiel. Toch kunnen er al subtiele veranderingen optreden: een lichte verkorting of verlenging van de cyclus, een iets ander bloedverlies of een verandering in het energieniveau. Veel vrouwen bevinden zich in deze fase zonder het te weten omdat de signalen zo subtiel zijn.

Perimenopauze

De perimenopauze start gemiddeld rond het 45e levensjaar en duurt vier tot acht jaar. Dit is de fase waarin de hormoonspiegels beginnen te schommelen en de eerste duidelijke overgangsklachten optreden. Je herkent de perimenopauze aan een onregelmatiger wordende menstruatie, opvliegers, slaapproblemen, stemmingswisselingen en vermoeidheid. De klachten kunnen per cyclus sterk verschillen in intensiteit.

Menopauze

De menopauze is het moment van de laatste menstruatie en vindt in Nederland gemiddeld plaats op 51-jarige leeftijd, met een normale spreiding tussen 45 en 55 jaar. Dit moment kan pas achteraf worden vastgesteld: pas als je twaalf maanden achter elkaar niet meer ongesteld bent geweest, spreek je officieel van de menopauze. In de periode direct voorafgaand aan de menopauze worden opvliegers en nachtelijk zweten bij veel vrouwen heviger.

Postmenopauze

De postmenopauze begint direct na de menopauze, gemiddeld dus rond het 51e levensjaar, en duurt de rest van het leven. De hormoonspiegels stabiliseren zich op een structureel lager niveau. Je herkent de postmenopauze aan het verdwijnen van de menstruatie en het geleidelijk afnemen van klachten zoals opvliegers. Sommige klachten zoals vaginale droogheid en gewrichtspijn kunnen echter aanhouden of verergeren als ze niet worden behandeld.

Hoe weet je of de overgang al begonnen is?

De overgang begint vaak sluipend. Veel vrouwen schrijven de eerste signalen toe aan stress, een drukke periode of het normale verouderingsproces. Toch zijn er concrete aanwijzingen die erop kunnen wijzen dat de perimenopauze al is begonnen.

Veranderingen in je cyclus

Een veranderende menstruatiecyclus is het vroegste en meest betrouwbare signaal. De cyclus wordt korter of langer, het bloedverlies verschilt van maand tot maand of de menstruatie blijft soms een maand weg om daarna toch terug te komen. Deze onregelmatigheid ontstaat doordat de hormoonspiegels beginnen te schommelen.

Klachten die je niet direct aan de overgang koppelt

Slechter slapen, meer vermoeidheid, prikkelbaarheid of concentratieproblemen zijn vroege signalen die veel vrouwen niet direct aan de overgang koppelen. Toch kunnen ze al optreden in de vroege perimenopauze, ook als de menstruatie nog regelmatig is. Lees meer over de eerste symptomen van de overgang.

Bloedonderzoek

Via bloedonderzoek kunnen de hormoonwaarden FSH en oestradiol worden gemeten. Een verhoogde FSH-waarde kan wijzen op de perimenopauze maar is niet altijd betrouwbaar omdat de waarden in deze fase sterk kunnen schommelen. Je klachten zijn een betrouwbaardere indicator dan een bloedtest alleen. Een gynaecoloog beoordeelt de waarden altijd in combinatie met je klachten en medische voorgeschiedenis.

Wat bepaalt wanneer jij in de overgang komt?

Erfelijkheid is de sterkste voorspeller van wanneer je in de overgang komt. Maar ook roken, je medische voorgeschiedenis en leefstijl spelen een rol.

Erfelijke factoren

De leeftijd waarop je moeder in de overgang kwam is de beste indicatie voor wanneer jij dat kunt verwachten. Hetzelfde geldt voor je zussen. Als de vrouwen in jouw familie vroeg of laat in de overgang kwamen, is de kans groot dat jij een vergelijkbaar patroon volgt.

Roken

Roken versnelt de overgang. Vrouwen die roken komen gemiddeld één tot twee jaar eerder in de menopauze dan niet-rokende vrouwen. Dat komt doordat bepaalde stoffen in sigarettenrook de eierstokfunctie beïnvloeden en de voorraad eicellen sneller doet afnemen.

Medische voorgeschiedenis

Bepaalde medische ingrepen of aandoeningen kunnen de overgang vervroegen. Vrouwen die een operatie hebben ondergaan waarbij één of beide eierstokken zijn verwijderd komen direct in de overgang. Chemotherapie of bestraling in het bekkengebied kan de eierstokfunctie beschadigen en de overgang vervroegen.

Leefstijl

Naast roken kunnen ook andere leefstijlfactoren een rol spelen. Sterk ondergewicht en extreme inspanning kunnen de hormoonhuishouding beïnvloeden en de overgang vervroegen. De invloed van deze factoren is echter minder sterk dan die van erfelijkheid.

Wanneer is de overgang vervroegd?

Van een vervroegde overgang is sprake als de menopauze optreedt voor het 40e levensjaar. Dit wordt ook wel premature ovariële insufficiëntie genoemd, afgekort POI. Het treft naar schatting 1 tot 2% van de vrouwen. De klachten zijn vergelijkbaar met die van een overgang op de gemiddelde leeftijd: onregelmatige of uitblijvende menstruatie, opvliegers, slaapproblemen en vaginale droogheid. Het verschil is dat een vervroegde overgang extra aandacht verdient van een specialist omdat een structureel lage oestrogeenspiegel op jonge leeftijd het risico op osteoporose en hart- en vaatziekten verhoogt.

Genetische factoren

Erfelijkheid speelt een rol bij een vervroegde overgang. Als je moeder of zus vroeg in de overgang kwam, is de kans groter dat jij dat ook ervaart. Bij sommige vrouwen is een chromosoomafwijking zoals het Turnersyndroom de oorzaak.

Auto-immuunaandoeningen

Het immuunsysteem kan de eierstokken aanvallen waardoor de eierstokfunctie vroegtijdig afneemt. Dit komt voor bij auto-immuunaandoeningen zoals de ziekte van Addison of schildklieraandoeningen.

Medische behandelingen

Chemotherapie, bestraling in het bekkengebied of het chirurgisch verwijderen van de eierstokken kunnen de eierstokfunctie beschadigen of beëindigen en daarmee een vervroegde overgang veroorzaken.

Onbekende oorzaak

Bij een deel van de vrouwen met een vervroegde overgang wordt geen duidelijke oorzaak gevonden. Dit is geen reden om de klachten te bagatelliseren. Een gynaecoloog kan de situatie beoordelen en gerichte begeleiding bieden.

Ben je jonger dan 40 en herken je je in de symptomen van de overgang? Bespreek dit dan met een arts.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

De overgang is een natuurlijk proces maar dat betekent niet dat je de klachten moet uitzitten. Het is verstandig om hulp te zoeken als:

• Je jonger bent dan 40 en je herkent je in symptomen van de overgang
• De klachten je dagelijks functioneren belemmeren op het werk, in je slaap of in je relaties
• Je twijfelt of je klachten door de overgang komen of een andere oorzaak hebben
• Bloedverlies optreedt dat onregelmatig, hevig of onverklaarbaar is
• Je wilt weten in welke fase van de overgang je zit en wat je kunt verwachten
• Je wilt bespreken of hormoontherapie een optie is voor jouw situatie

Een gynaecoloog kan via bloedonderzoek en een gesprek over je klachten beoordelen in welke fase van de overgang je zit en een behandelplan opstellen dat past bij jouw situatie. Bij FemmePrex kun je terecht bij een gespecialiseerde gynaecoloog voor overgangsklachten en begeleiding. Een verwijzing van je huisarts is aan te raden als je in aanmerking wilt komen voor gedeeltelijke vergoeding via je zorgverzekering.

Veelgestelde vragen over wanneer de overgang begint

Kun je zelf testen of je in de overgang zit?

Er zijn zelftests beschikbaar die de FSH-waarde in je urine meten. Een verhoogde FSH-waarde kan wijzen op de perimenopauze maar is niet altijd betrouwbaar omdat de waarden in deze fase sterk kunnen schommelen van dag tot dag. Je klachten zijn een betrouwbaardere indicator dan een test alleen. Via bloedonderzoek bij een arts kunnen FSH en oestradiol samen worden beoordeeld in de context van je klachten en medische voorgeschiedenis.

Kan de overgang beginnen terwijl je menstruatie nog regelmatig is?

Ja. In de vroege perimenopauze kunnen hormoonspiegels al beginnen te schommelen terwijl de menstruatie nog regelmatig is. Klachten zoals slaapproblemen, vermoeidheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen kunnen al optreden voordat de cyclus verandert. Veel vrouwen koppelen deze klachten daarom niet direct aan de overgang.

Hoe lang duurt de overgang gemiddeld?

De totale overgangsperiode van het begin van de perimenopauze tot de postmenopauze duurt gemiddeld vijf tot tien jaar. De perimenopauze zelf duurt gemiddeld vier tot acht jaar. Na de menopauze nemen de klachten bij de meeste vrouwen geleidelijk af maar dat kan enkele jaren duren.

Kun je zwanger worden tijdens de perimenopauze?

Ja. Zolang je nog menstrueert, ook onregelmatig, ben je in principe vruchtbaar. Tijdens de perimenopauze kan een eisprong nog steeds optreden, ook als de cyclus onregelmatig is. Wil je geen zwangerschap? Dan is anticonceptie aan te raden totdat je twaalf maanden achter elkaar niet meer ongesteld bent geweest.

Hoe weet je of je in de menopauze bent?

De menopauze kan alleen achteraf worden vastgesteld. Je bent officieel in de menopauze als je twaalf maanden achter elkaar niet meer ongesteld bent geweest. Het moment van de laatste menstruatie is dus pas achteraf te bepalen. Een gynaecoloog kan via bloedonderzoek en je klachten beoordelen hoe ver je in het overgangsproces zit.

Bronnen

1. Harlow SD et al.: "Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop +10." Menopause, 2012
2. Shuster LT et al.: "Premature menopause or early menopause: long-term health consequences." Maturitas, 2010 — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20869180
3. International Menopause Society: "Stages of menopause"
4. Dutch Menopause Society — demenopauzespecialist.nl