Vaginale droogheid in de overgang: slechts een kwart van de vrouwen vraagt hulp

Vaginale droogheid tijdens de overgang is een veelvoorkomende klacht die het dagelijks leven flink kan beïnvloeden. Pijn bij het vrijen, een branderig gevoel, jeuk of ongemak bij fietsen of sporten. Toch vraagt slechts een kwart van de vrouwen die er last van heeft hulp aan een arts. Terwijl vaginale droogheid goed behandelbaar is en zonder behandeling kan verergeren.

Vaginale droogheid ontstaat doordat dalend oestrogeen tijdens de overgang de slijmvliezen van de vagina beïnvloedt. Het vaginale weefsel wordt dunner, droger en minder elastisch. De doorbloeding neemt af en de vagina produceert minder vocht. Ongeveer 30% van de vrouwen in de perimenopauze heeft er last van, oplopend tot meer dan 50% na de menopauze.

In dit artikel

• Waarom de overgang vaginale droogheid veroorzaakt
• Hoe vaginale droogheid zich uit en wanneer het meer is dan droogheid
• Wat glijmiddelen en crèmes doen bij vaginale droogheid
• Wanneer lokale hormoontherapie de beste behandeling is bij vaginale droogheid
• Vaginale droogheid en intimiteit
• Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken bij vaginale droogheid?
• Veelgestelde vragen bij vaginale droogheid

Waarom de overgang vaginale droogheid veroorzaakt

Vaginale droogheid tijdens de overgang heeft een directe hormonale oorzaak. Oestrogeen speelt een essentiële rol in het onderhouden van de slijmvliezen van de vagina. Het hormoon zorgt voor een goede doorbloeding, houdt het vaginale weefsel soepel en elastisch en stimuleert de vochtproductie van de slijmkliertjes in de vagina.

Als de oestrogeenspiegel daalt tijdens de overgang, vermindert de doorbloeding van het vaginale weefsel. De slijmvliezen worden dunner, droger en kwetsbaarder. De zuurgraad van de vagina stijgt doordat er minder melkzuur wordt geproduceerd, waardoor bacteriën en schimmels makkelijker kunnen groeien. Dit maakt vrouwen in de overgang vatbaarder voor vaginale infecties.

De klachten ontstaan niet altijd direct bij het begin van de overgang. Vaginale droogheid treedt vaker op rond of na de menopauze, als de oestrogeenspiegel structureel laag is in plaats van schommelend.

Hoe vaginale droogheid zich uit en wanneer het meer is dan droogheid

Vaginale droogheid uit zich op verschillende manieren. De meest voorkomende klachten zijn een branderig of schraal gevoel in en rond de vagina, jeuk, pijn of ongemak bij het vrijen en irritatie bij dagelijkse activiteiten zoals fietsen of sporten. Sommige vrouwen ervaren ook meer vaginale afscheiding of juist minder, en een verhoogde gevoeligheid voor infecties.

De klachten worden samen ook wel aangeduid als het Genitourinair Syndroom van de Menopauze, afgekort GSM. Dat is de medische term voor alle vaginale en urinaire klachten die samenhangen met de daling van oestrogeen tijdens de overgang.

Wanneer het meer is dan vaginale droogheid

Niet alle vaginale klachten tijdens de overgang hebben een hormonale oorzaak. Lichen sclerosus is een chronische huidaandoening die vaak voorkomt bij vrouwen in de overgang en klachten geeft die sterk lijken op vaginale droogheid: jeuk, pijn en kwetsbaar weefsel. De behandeling van Lichen sclerosus is essentieel anders dan die van hormonale vaginale droogheid. Bij Lichen sclerosus is een corticosteroïdenzalf de eerste behandeling, niet hormoontherapie. Het is daarom belangrijk om de oorzaak van de klachten te laten vaststellen door een arts.

Andere oorzaken die vaginale klachten kunnen geven zijn bepaalde medicijnen zoals antidepressiva, stress, roken en langdurig weinig seksuele activiteit.

Wat glijmiddelen en crèmes doen bij vaginale droogheid

Veel vrouwen grijpen bij vaginale droogheid als eerste naar glijmiddelen of vaginale vochtinbrengende crèmes. Dat is begrijpelijk, maar het is belangrijk om te weten wat deze middelen wel en niet doen.

Glijmiddelen

Glijmiddelen verlichten het ongemak tijdens seks door tijdelijk extra glijvermogen te bieden. Ze lossen de onderliggende oorzaak niet op maar kunnen het comfort tijdens intimiteit aanzienlijk verbeteren. Kies bij voorkeur een glijmiddel op waterbasis zonder parabenen of geurstoffen, omdat parfum en chemische toevoegingen de al kwetsbare vaginale slijmvliezen verder kunnen irriteren.

Vaginale vochtinbrengende crèmes en gels

Vaginale vochtinbrengende middelen werken anders dan glijmiddelen. Ze worden regelmatig aangebracht, ook buiten seksuele activiteit, en helpen het vaginale weefsel hydrateren. Ze verlichten de droogheid en irritatie tijdelijk maar pakken de hormonale oorzaak niet aan. Bij milde klachten kunnen ze verlichting bieden. Bij matige tot ernstige vaginale droogheid zijn ze vaak onvoldoende effectief.

Wat ze niet doen

Glijmiddelen en vochtinbrengende crèmes herstellen het vaginale weefsel niet. Ze compenseren de gevolgen van dalend oestrogeen maar keren het proces niet om. Vrouwen die uitsluitend deze middelen gebruiken terwijl de klachten toenemen, kunnen te maken krijgen met verdere uitdroging en kwetsbaarder weefsel.

Wanneer is lokale hormoontherapie de beste behandeling?

Lokale hormoontherapie is de meest effectieve behandeling voor vaginale droogheid tijdens de overgang. In tegenstelling tot systemische hormoontherapie, die het hele lichaam beïnvloedt, wordt lokale hormoontherapie direct in of rond de vagina aangebracht. Daardoor is de werking gericht en zijn de hoeveelheden oestrogeen die in de bloedbaan terechtkomen minimaal.

Lokale hormoontherapie is beschikbaar in verschillende vormen: een vaginale crème, ovules of een vaginale ring. Ze herstellen het vaginale weefsel van binnenuit door de slijmvliezen te versterken, de doorbloeding te verbeteren en de zuurgraad van de vagina te herstellen. Vrouwen merken vaak al na enkele weken verbetering.

Lokaal of systemisch?

Als vaginale droogheid de enige of voornaamste klacht is, heeft lokale hormoontherapie de voorkeur boven systemische hormoontherapie. Systemische hormoontherapie, via een pleister, gel of pil, is effectiever als er naast vaginale droogheid ook andere overgangsklachten spelen zoals opvliegers, slaapproblemen of stemmingswisselingen. Een gynaecoloog beoordeelt samen met je welke behandeling het beste aansluit bij jouw situatie.

Lokale oestrogeentherapie kan in principe langdurig worden gebruikt, ook door vrouwen die systemische hormoontherapie niet kunnen of willen gebruiken. Een gynaecoloog beoordeelt of dit passend is op basis van de individuele situatie en medische voorgeschiedenis.

Vaginale droogheid en intimiteit

Vaginale droogheid heeft voor veel vrouwen directe gevolgen voor intimiteit en seksualiteit. Pijn bij het vrijen, een branderig gevoel of angst voor pijn kunnen ertoe leiden dat vrouwen seks vermijden. Dat heeft soms gevolgen voor de relatie, terwijl de oorzaak hormonaal is en goed behandelbaar.

Wat belangrijk is om te weten: vaginale droogheid betekent niet dat je minder zin in seks hebt of kunt krijgen. De opwinding zelf verandert niet door de overgang, maar de vagina heeft meer tijd nodig om vochtig te worden. Voldoende voorspel en seksuele stimulatie zijn daarom extra belangrijk. Bij voldoende opwinding kan de vagina nog steeds goed vochtig worden, ook tijdens de overgang.

Regelmatige seksuele activiteit, met of zonder partner, ondersteunt de doorbloeding van het vaginale slijmvlies en kan de klachten verlichten. Langdurige seksuele inactiviteit kan de klachten juist verergeren doordat de doorbloeding vermindert.

Veel vrouwen praten niet over vaginale droogheid, ook niet met hun partner of arts. Dat is begrijpelijk maar zorgt er wel voor dat klachten onnodig lang aanhouden. Vaginale droogheid is een medische klacht, geen teken van ouderdom of verminderde aantrekkelijkheid. En er is wat aan te doen.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken bij vaginale droogheid?

Vaginale droogheid tijdens de overgang is behandelbaar maar verdwijnt niet vanzelf. Het is verstandig om hulp te zoeken als:

• De klachten aanhouden ondanks het gebruik van glijmiddelen of vochtinbrengende crèmes
• Vaginale droogheid gepaard gaat met pijn bij het vrijen of in het dagelijks leven
• Je last hebt van terugkerende vaginale infecties
• De klachten je dagelijks leven of intimiteit significant beïnvloeden
• Je twijfelt of de klachten hormonaal zijn of een andere oorzaak hebben zoals Lichen sclerosus
• Je wilt weten of lokale of systemische hormoontherapie een optie is

Een gynaecoloog kan de oorzaak van de klachten vaststellen, andere aandoeningen uitsluiten en een behandelplan opstellen dat past bij jouw situatie. Bij FemmePrex kun je terecht bij een gespecialiseerde gynaecoloog voor vaginale droogheid en andere overgangsklachten. Een verwijzing van je huisarts is aan te raden als je de behandeling vergoed wilt krijgen via je zorgverzekering.

Veelgestelde vragen bij vaginale droogheid

Gaat vaginale droogheid tijdens de overgang vanzelf over?

Nee, vaginale droogheid verdwijnt bij de meeste vrouwen niet vanzelf. In tegenstelling tot opvliegers, die bij veel vrouwen afnemen nadat de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren, kunnen vaginale klachten juist toenemen naarmate de oestrogeenspiegel structureel laag blijft. Zonder behandeling kan het vaginale weefsel verder uitdrogen en kwetsbaarder worden. Vroeg behandelen voorkomt verdere achteruitgang.

Wat is het verschil tussen een glijmiddel en lokale hormoontherapie?

Een glijmiddel biedt tijdelijk extra glijvermogen tijdens seks maar pakt de onderliggende oorzaak niet aan. Lokale hormoontherapie, zoals een oestrogeencrème of ovule, herstelt het vaginale weefsel van binnenuit door de slijmvliezen te versterken en de doorbloeding te verbeteren. Lokale hormoontherapie werkt structureel, een glijmiddel alleen op het moment van gebruik.

Is lokale oestrogeencrème veilig als je geen hormonen wilt slikken?

Ja. Bij lokale oestrogeentherapie wordt het hormoon direct in of rond de vagina aangebracht. De hoeveelheden oestrogeen die in de bloedbaan terechtkomen zijn minimaal. Lokale oestrogeentherapie heeft daardoor een ander veiligheidsprofiel dan systemische hormoontherapie via een pil, pleister of gel. Voor veel vrouwen die systemische hormoontherapie niet willen of kunnen gebruiken, is lokale behandeling een veilige en effectieve optie. Een gynaecoloog beoordeelt of dit passend is.

Hoe lang duurt het voordat lokale hormoontherapie werkt bij vaginale droogheid?

De meeste vrouwen merken na twee tot vier weken gebruik al verbetering. Volledig herstel van het vaginale weefsel kan enkele maanden duren. Lokale hormoontherapie werkt het best als het regelmatig wordt gebruikt zoals voorgeschreven. Stoppen met de behandeling kan leiden tot terugkeer van de klachten.

Is vaginale droogheid tijdens de overgang alleen een probleem bij seks?

Nee. Vaginale droogheid kan het dagelijks leven op meerdere manieren beïnvloeden. Pijn of ongemak bij fietsen, sporten of lang zitten zijn veelgehoorde klachten. Ook een verhoogde gevoeligheid voor vaginale infecties en een branderig of schurend gevoel bij het plassen kunnen voorkomen. Vaginale droogheid is niet alleen een seksuele klacht maar een medische aandoening die de kwaliteit van leven breed kan beïnvloeden.

Bronnen

1. International Menopause Society: "Genitourinary syndrome of menopause"
2. Dutch Menopause Society
3. NVOG-richtlijn Management rondom Menopauze, 2018
4. NHG-Standaard De overgang (M73), versie 3.0, juni 2022