Opvliegers tijdens de overgang: oorzaken en wat echt helpt

Opvliegers zijn een van de meest voorkomende klachten tijdens de overgang. Ruim 80% van de vrouwen krijgt er in meer of mindere mate mee te maken, meestal tussen het 45e en 55e levensjaar. Ze komen plotseling, duren enkele minuten en kunnen zowel overdag als 's nachts optreden.

Opvliegers ontstaan doordat de hypothalamus, het warmtecentrum in de hersenen, gevoelig is voor oestrogeen. Als de oestrogeenspiegel daalt tijdens de overgang, raakt de temperatuurregulatie ontregeld. De hypothalamus registreert ten onrechte dat het lichaam te warm is en activeert een afkoelreactie: de bloedvaten verwijden, je gaat zweten en je hartslag versnelt. Het resultaat is een plotselinge warmtegolf, soms gevolgd door koude rillingen.

In dit artikel

• Wat is een opvlieger precies?
• Waarom krijg je opvliegers tijdens de overgang?
• Hoe lang duren opvliegers?
• Wat zijn triggers van opvliegers?
• Wat helpt echt tegen opvliegers?
• Wanneer zijn opvliegers een reden om een arts te raadplegen?
• Veelgestelde vragen

Wat is een opvlieger precies?

Een opvlieger is een plotselinge warmteaanval die begint in de borst of het gezicht en zich snel verspreidt over het bovenlichaam. Je gezicht, hals en borst kunnen rood worden. Je gaat zweten, soms hevig. Sommige vrouwen krijgen tegelijkertijd hartkloppingen. Na de warmteaanval volgen soms koude rillingen.

Een opvlieger duurt meestal drie tot vijf minuten, soms langer. De frequentie verschilt sterk per vrouw: van een paar per maand tot tientallen per dag. Als opvliegers 's nachts optreden, worden ze nachtzweten genoemd. Ze verstoren dan de slaap, wat overdag kan leiden tot vermoeidheid en prikkelbaarheid. Lees meer over slecht slapen tijdens de overgang.

Opvliegers zijn vasomotorische klachten: ze worden veroorzaakt door veranderingen in de bloedvaten als reactie op hormonale schommelingen. Ze zijn de meest kenmerkende overgangsklacht en treden bij de meeste vrouwen op in de perimenopauze, de fase voordat de menstruatie definitief stopt.

Waarom krijg je opvliegers tijdens de overgang?

Opvliegers ontstaan door de daling van oestrogeen tijdens de overgang. Oestrogeen speelt een directe rol in de werking van de hypothalamus, het gebied in de hersenen dat de lichaamstemperatuur reguleert. Als de oestrogeenspiegel daalt, wordt de temperatuurregulatie gevoeliger voor kleine schommelingen.

De hypothalamus beschikt over een zogenaamde thermoneutrale zone: een bandbreedte waarbinnen de lichaamstemperatuur als normaal wordt beschouwd. Bij vrouwen in de overgang wordt die zone smaller. Kleine temperatuurstijgingen die normaal onopgemerkt blijven, worden nu geregistreerd als te warm. De hypothalamus reageert door het stresshormoon noradrenaline vrij te maken, wat de bloedvaten in de huid doet verwijden en het zweten activeert. Dat is de opvlieger.

Dit mechanisme verklaart ook waarom externe factoren zoals alcohol, stress en warmte opvliegers kunnen uitlokken: ze activeren dezelfde temperatuurgevoelige drempelwaarde in de hypothalamus.

Hoe lang duren opvliegers?

Opvliegers duren gemiddeld drie tot vijf minuten. Soms korter, soms langer dan een halfuur. De meeste vrouwen ervaren de hevigste klachten in het eerste jaar na de menopauze.

Als klacht houden opvliegers gemiddeld drie tot zeven jaar aan, maar er is grote variatie per vrouw. Sommige vrouwen hebben er slechts enkele maanden last van. Bij anderen kunnen opvliegers meer dan tien jaar aanhouden, ook na de menopauze.

De frequentie verschilt eveneens sterk. Van een paar per maand tot tientallen per dag. Nachtelijke opvliegers, ook wel nachtzweten genoemd, komen bij veel vrouwen vaker voor dan overdag en hebben een grotere impact op het dagelijks functioneren doordat ze de slaap verstoren.

Er is geen manier om vooraf te voorspellen hoe lang opvliegers bij een individuele vrouw zullen aanhouden. Wat wel vaststaat is dat de klachten bij de meeste vrouwen geleidelijk afnemen naarmate de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren.

Wat zijn triggers van opvliegers?

Opvliegers ontstaan door hormonale veranderingen, maar bepaalde factoren kunnen ze uitlokken of heviger maken. Dit werkt via hetzelfde mechanisme: de thermoneutrale zone van de hypothalamus is al smaller geworden door het dalende oestrogeen. Triggers activeren dezelfde temperatuurgevoelige drempelwaarde, waardoor een opvlieger eerder en heftiger optreedt.

Alcohol en cafeïne

Alcohol verwijdt de bloedvaten en verhoogt de lichaamstemperatuur, wat direct een opvlieger kan uitlokken. Cafeïne stimuleert het zenuwstelsel en verhoogt de aanmaak van noradrenaline, hetzelfde stresshormoon dat bij een opvlieger wordt vrijgemaakt. Beide stoffen zijn bekende triggers, met name in de avonduren.

Stress

Stress verhoogt de aanmaak van cortisol en noradrenaline. Bij vrouwen in de overgang, waarbij het autonome zenuwstelsel al gevoeliger is door het dalende oestrogeen, kan stress de drempelwaarde voor een opvlieger verlagen. Vrouwen met een hoge stressbelasting melden vaker en hevigere opvliegers.

Warmte en pittig eten

Externe warmte, zoals een warme ruimte of warme dranken, verhoogt de lichaamstemperatuur direct. Pittig eten activeert dezelfde receptoren in de mond en het maag-darmkanaal die de hersenen als warmtesignaal interpreteren. Beide triggers versterken het effect van de al ontregelde hypothalamus.

Roken

Roken verlaagt de oestrogeenspiegel en versnelt de overgang. Vrouwen die roken hebben aantoonbaar meer en hevigere opvliegers dan niet-rokers.

Wat helpt echt tegen opvliegers?

Er is veel aanbod aan middelen tegen opvliegers, maar de wetenschappelijke onderbouwing verschilt sterk.

Hormoontherapie

Hormoontherapie is de meest effectieve behandeling voor opvliegers. Het pakt de onderliggende oorzaak aan door de oestrogeenspiegel te stabiliseren. Vrouwen die tien opvliegers per dag hadden, kunnen met hormoontherapie terugkomen op gemiddeld twee per dag. Effect is merkbaar na twee tot drie weken, volledig effect na drie maanden. Of hormoontherapie passend is hangt af van de individuele situatie en medische voorgeschiedenis. Een gynaecoloog beoordeelt dit samen met je.

Leefstijl

Het vermijden van bekende triggers zoals alcohol, cafeïne, pittig eten en stress kan de frequentie en intensiteit van opvliegers verminderen. Stoppen met roken verlaagt de oestrogeenafbraak en heeft een direct positief effect. Regelmatige beweging verbetert de temperatuurregulatie en vermindert de gevoeligheid van het autonome zenuwstelsel.

Mindfulness en cognitieve gedragstherapie

Van mindfulness en cognitieve gedragstherapie is in onderzoek aangetoond dat ze de hinder van opvliegers kunnen verminderen. Ze verminderen het aantal opvliegers niet direct maar helpen vrouwen beter om te gaan met de klachten.

Kruiden en supplementen

Fyto-oestrogenen kunnen bij sommige vrouwen een lichte vermindering van opvliegers geven, maar het wetenschappelijk bewijs is beperkt en de bijwerkingen op lange termijn zijn onduidelijk. Voor zilverkaars is het bewijs eveneens beperkt en het kan bijwerkingen geven. Bespreek het gebruik van kruiden en supplementen altijd met een arts voordat je ermee start.

Wanneer zijn opvliegers een reden om een arts te raadplegen?

Opvliegers tijdens de overgang zijn in de meeste gevallen een normaal onderdeel van de hormonale veranderingen. Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om een arts te raadplegen. Het is verstandig om hulp te zoeken als:

• Opvliegers zo frequent of hevig zijn dat ze je dagelijks leven of slaap ernstig verstoren
• De klachten gepaard gaan met hartkloppingen, duizeligheid of kortademigheid
• Je opvliegers ervaart terwijl je jonger bent dan 40 jaar
• Je al meer dan twaalf maanden niet ongesteld bent geweest en opnieuw warmteaanvallen ervaart
• Leefstijlaanpassingen onvoldoende verlichting geven

Een gynaecoloog kan beoordelen of hormoontherapie passend is en welke behandeling het beste aansluit bij jouw situatie en medische voorgeschiedenis. Bij FemmePrex kun je terecht bij een gespecialiseerde gynaecoloog voor overgangsklachten, waaronder opvliegers. Een verwijzing van je huisarts is aan te raden als je de behandeling vergoed wilt krijgen via je zorgverzekering.

Veelgestelde vragen over opvliegers in de overgang

Hoe weet ik of mijn opvliegers door de overgang komen?

Opvliegers die samenhangen met de overgang treden meestal op tussen het 45e en 55e levensjaar en gaan gepaard met andere overgangsklachten zoals onregelmatige menstruatie, slaapproblemen of stemmingswisselingen. Als je jonger bent dan 40 jaar of als de opvliegers optreden zonder andere overgangsklachten, kunnen er andere oorzaken meespelen. Een gynaecoloog kan via bloedonderzoek beoordelen of de overgang een rol speelt, ook als de opvliegers gepaard gaan met hartkloppingen tijdens de overgang.

Kunnen opvliegers ook 's nachts optreden?

Ja. Nachtelijke opvliegers worden nachtzweten genoemd. Ze treden op door hetzelfde hormonale mechanisme als overdag maar worden als zwaarder ervaren omdat ze de slaap verstoren. Doorweekt wakker worden, de nachtrust onderbreken en overdag vermoeidheid ervaren zijn veelvoorkomende gevolgen. Nachtzweten is een van de meest voorkomende klachten bij vrouwen in de perimenopauze.

Helpt hormoontherapie altijd tegen opvliegers?

Hormoontherapie is de meest effectieve behandeling voor opvliegers en werkt bij de meeste vrouwen goed. Effect is merkbaar na twee tot drie weken, volledig effect na drie maanden. Vrouwen die tien opvliegers per dag hadden, komen gemiddeld uit op twee per dag. Of hormoontherapie passend is hangt af van de individuele situatie en medische voorgeschiedenis.

Kan ik opvliegers voorkomen?

Opvliegers volledig voorkomen is niet mogelijk, maar je kunt de frequentie en intensiteit wel verminderen. Het vermijden van bekende triggers zoals alcohol, cafeïne, stress en pittig eten helpt. Stoppen met roken heeft een direct positief effect. Regelmatige beweging vermindert de gevoeligheid van het autonome zenuwstelsel voor hormonale schommelingen.

Krijg ik altijd opvliegers in de overgang?

Niet elke vrouw krijgt opvliegers. Ongeveer 80% van de vrouwen ervaart ze in meer of mindere mate. Een kleine groep heeft nauwelijks klachten. De ernst en frequentie verschillen sterk per vrouw en hangen samen met genetische aanleg, leefstijl en de snelheid waarmee de hormoonspiegels dalen.

Bronnen

1. International Menopause Society: "Vasomotor symptoms"
2. Dutch Menopause Society
3. Erasmus MC: "Fyto-oestrogenen en overgangsklachten", gepubliceerd in JAMA
4. Vitamine Informatiebureau: "De overgang en supplementen"