Angstgevoelens tijdens de overgang: wanneer zijn ze normaal?

Angstgevoelens tijdens de overgang zijn een veelvoorkomende klacht die veel vrouwen overvalt. Plotselinge nervositeit, een gevoel van onrust zonder duidelijke aanleiding of piekeren dat maar niet stopt. Onderzoek van de University of Cambridge onder bijna 125.000 vrouwen bevestigt dat vrouwen rondom de menopauze vaker kampen met angst en stemmingsklachten.

Angstgevoelens tijdens de overgang hebben een directe hormonale verklaring. Dalend oestrogeen beïnvloedt de aanmaak van serotonine, het hormoon dat bijdraagt aan een stabiel gevoel van welzijn. Dalend progesteron vermindert de kalmerende werking op het zenuwstelsel. En hormonale schommelingen verhogen de aanmaak van cortisol, het stresshormoon. De combinatie van deze drie mechanismen maakt het zenuwstelsel gevoeliger, wat de kans op angstgevoelens vergroot. Bij de meeste vrouwen zijn angstgevoelens tijdelijk en nemen ze af nadat de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren.

In dit artikel

• Waarom de overgang angstgevoelens veroorzaakt
• Hoe angstgevoelens zich uiten en wat ze versterkt
• Is het de overgang of een angststoornis?
• Wat helpt bij angstgevoelens tijdens de overgang?
• Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?
• Veelgestelde vragen

Waarom de overgang angstgevoelens veroorzaakt

Angstgevoelens tijdens de overgang hebben een directe hormonale oorzaak waarbij drie mechanismen tegelijkertijd een rol kunnen spelen.

Oestrogeen en serotonine

Oestrogeen beïnvloedt de aanmaak en werking van serotonine, de neurotransmitter die bijdraagt aan een stabiel gevoel van welzijn en emotionele balans. Als de oestrogeenspiegel daalt tijdens de overgang, kan ook de serotoninefunctie verminderen. Dit verklaart waarom veel vrouwen in de perimenopauze een verhoogde gevoeligheid voor stress en angst ervaren, ook zonder duidelijke externe aanleiding.

Progesteron en het zenuwstelsel

Progesteron heeft een kalmerende en rustgevende werking op het zenuwstelsel. Het beïnvloedt de GABA-receptoren in de hersenen, die een remmende werking hebben op angst en spanning. Als de progesteronspiegel daalt, vermindert die kalmerende werking. Vrouwen kunnen zich daardoor sneller gespannen voelen, moeilijker tot rust komen en gevoeliger zijn voor prikkels.

Cortisol en stress

Hormonale schommelingen tijdens de overgang beïnvloeden ook de aanmaak van cortisol, het stresshormoon. Een hogere cortisolspiegel verhoogt de alertheid van het zenuwstelsel en verlaagt de drempel voor angstreacties. Bij vrouwen in de overgang, waarbij het zenuwstelsel al gevoeliger is door de daling van oestrogeen en progesteron, kan dit leiden tot een gevoel van constante waakzaamheid of onrust.

Hoe angstgevoelens zich uiten en wat ze versterkt

Angstgevoelens tijdens de overgang kunnen zich op verschillende manieren manifesteren. De ernst verschilt sterk per vrouw en per fase van de overgang.

Hoe het zich uit

De meest voorkomende uitingen zijn een gevoel van nervositeit of onrust zonder duidelijke aanleiding, overmatig piekeren dat moeilijk te stoppen is, een gevoel van spanning of innerlijke onrust, prikkelbaarheid en kortademigheid of een benauwd gevoel. Bij sommige vrouwen treden ook paniekaanvallen op: plotselinge episodes van intense angst met lichamelijke symptomen zoals hartkloppingen, zweten en duizeligheid.

Wat de angstgevoelens versterkt

Andere overgangsklachten kunnen angstgevoelens significant versterken. Slaaptekort door nachtzweten verhoogt de gevoeligheid van het zenuwstelsel en maakt angstreacties heftiger. Hartkloppingen tijdens de overgang kunnen op zichzelf angst uitlokken omdat vrouwen ze als bedreigend ervaren. Vermoeidheid vermindert de veerkracht om met stressvolle situaties om te gaan. De klachten versterken elkaar daardoor in een cyclus die moeilijk te doorbreken is zonder gerichte behandeling.

Is het de overgang of een angststoornis?

Angstgevoelens tijdens de overgang worden soms verward met een angststoornis. Het onderscheid is belangrijk omdat de behandeling verschilt.

Angstgevoelens door de overgang

Angstgevoelens die samenhangen met de overgang zijn cyclisch en hangen direct samen met hormonale schommelingen. Ze treden vaker op in de perimenopauze, wanneer de hormoonspiegels het sterkst schommelen, en nemen doorgaans af nadat de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren. De angstgevoelens gaan vaak gepaard met andere overgangsklachten zoals opvliegers, slaapproblemen of stemmingswisselingen.

Een angststoornis

Een angststoornis is een psychiatrische aandoening die niet primair wordt veroorzaakt door hormonale schommelingen. De klachten zijn aanhoudend, niet cyclisch en hangen niet samen met de menstruatiecyclus of overgangsklachten. Een angststoornis vereist een andere behandeling dan hormonale angstgevoelens, namelijk cognitieve gedragstherapie of medicatie.

Wanneer is het mogelijk allebei?

Bij vrouwen die al een angststoornis hebben kunnen de hormonale schommelingen van de overgang de bestaande klachten verergeren. Dit wordt ook wel PME genoemd, Premenstruele Exacerbatie, waarbij een bestaande aandoening verergert door hormonale schommelingen. Lees meer over het verschil tussen PMS en PMDD. In dat geval is behandeling van zowel de angststoornis als de hormonale oorzaak noodzakelijk.

De rol van een gynaecoloog

Een gynaecoloog kan via bloedonderzoek beoordelen of hormonale schommelingen een rol spelen bij de angstgevoelens. Bij vermoeden van een angststoornis kan worden doorverwezen naar een psycholoog of psychiater.

Wat helpt bij angstgevoelens tijdens de overgang?

Bij angstgevoelens tijdens de overgang is de aanpak gericht op het verminderen van de hormonale oorzaak en het kalmeren van het zenuwstelsel.

Leefstijl

Regelmatige beweging verlaagt de cortisolspiegel en stimuleert de aanmaak van serotonine en dopamine. Dat heeft een direct kalmerend effect op angstgevoelens. Voldoende slaap is essentieel: slaaptekort verhoogt de gevoeligheid van het zenuwstelsel en versterkt angstreacties. Het beperken van alcohol en cafeïne vermindert de activering van het zenuwstelsel. Mindfulness en ademhalingsoefeningen kunnen de cortisolspiegel verlagen en het zenuwstelsel kalmeren.

Hormoontherapie

Hormoontherapie pakt de onderliggende hormonale oorzaak aan door de oestrogeen- en progesteronspiegels te stabiliseren. Dit kan de serotoninefunctie verbeteren en de kalmerende werking van progesteron op het zenuwstelsel herstellen. Voor veel vrouwen leidt hormoontherapie tot een significante vermindering van angstgevoelens. Of hormoontherapie passend is hangt af van de individuele situatie en medische voorgeschiedenis. Een gynaecoloog beoordeelt dit samen met je.

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie, afgekort CGT, is een bewezen effectieve behandeling voor angstgevoelens. CGT helpt bij het herkennen en doorbreken van negatieve gedachtepatronen die angst in stand houden. Het is effectief als zelfstandige behandeling maar ook als aanvulling op hormoontherapie.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Angstgevoelens tijdens de overgang zijn in veel gevallen tijdelijk en nemen af nadat de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren. Toch zijn er situaties waarin het verstandig is om een arts te raadplegen. Het is verstandig om hulp te zoeken als:

• Angstgevoelens zo ernstig zijn dat ze het dagelijks functioneren belemmeren
• Je last hebt van paniekaanvallen
• Angstgevoelens gepaard gaan met ernstige stemmingsklachten of somberheid
• De klachten aanhouden ondanks leefstijlaanpassingen
• Je twijfelt of de angstgevoelens hormonaal zijn of een andere oorzaak hebben
• Je wilt weten of hormoontherapie een optie is voor jouw situatie

Een gynaecoloog kan via bloedonderzoek beoordelen of hormonale schommelingen een rol spelen en welke behandeling het beste aansluit bij jouw situatie. Bij FemmePrex kun je terecht bij een gespecialiseerde gynaecoloog voor angstgevoelens en andere overgangsklachten. Een verwijzing van je huisarts is aan te raden als je in aanmerking wilt komen voor gedeeltelijke vergoeding via je zorgverzekering.

Veelgestelde vragen over angstgevoelens tijdens de overgang

Hoe lang duren angstgevoelens tijdens de overgang?

De duur verschilt per vrouw en hangt samen met het verloop van de overgang. In de perimenopauze, wanneer de hormoonschommelingen het sterkst zijn, kunnen angstgevoelens het meest uitgesproken zijn. Bij de meeste vrouwen nemen de klachten af nadat de hormoonspiegels na de menopauze stabiliseren. Dat kan enkele maanden tot jaren duren. Zonder behandeling of leefstijlaanpassingen kunnen de klachten langer aanhouden.

Kunnen angstgevoelens tijdens de overgang leiden tot paniekaanvallen?

Ja. Bij sommige vrouwen uiten angstgevoelens tijdens de overgang zich als paniekaanvallen: plotselinge episodes van intense angst met lichamelijke symptomen zoals hartkloppingen, zweten, duizeligheid en kortademigheid. Paniekaanvallen tijdens de overgang hangen samen met de verhoogde gevoeligheid van het zenuwstelsel door dalend oestrogeen en progesteron. Als paniekaanvallen regelmatig optreden is het verstandig dit te bespreken met een arts.

Helpt hormoontherapie tegen angstgevoelens tijdens de overgang?

Hormoontherapie kan angstgevoelens tijdens de overgang verminderen door de oestrogeen- en progesteronspiegels te stabiliseren. Dit kan de serotoninefunctie verbeteren en de kalmerende werking van progesteron op het zenuwstelsel herstellen. Of hormoontherapie passend is hangt af van de individuele situatie en medische voorgeschiedenis. Een gynaecoloog beoordeelt dit samen met je.

Wat is het verschil tussen angstgevoelens door de overgang en een angststoornis?

Angstgevoelens door de overgang zijn cyclisch en hangen samen met hormonale schommelingen. Ze treden vaker op in de perimenopauze en nemen doorgaans af na de menopauze. Een angststoornis is een psychiatrische aandoening waarbij de klachten aanhoudend zijn, niet cyclisch en niet samenhangen met de menstruatiecyclus of overgangsklachten. Bij twijfel kan een gynaecoloog of huisarts helpen om het onderscheid te maken.

Kunnen angstgevoelens al voor de menopauze optreden?

Ja. In de perimenopauze, de fase voorafgaand aan de menopauze, kunnen hormonale schommelingen al leiden tot angstgevoelens. Progesteron daalt in de perimenopauze sneller dan oestrogeen, waardoor de kalmerende werking op het zenuwstelsel al vroeg kan afnemen. Sommige vrouwen merken angstgevoelens als een van de eerste tekenen dat de overgang begint, nog voordat de menstruatie verandert.

Bronnen

1. University of Cambridge: "Menopause and mental health: anxiety and depression"
2. International Menopause Society: "Mood and menopause"
3. Dutch Menopause Society
4. OLVG Overgangspoli: onderzoek Dorenda van Dijken