Heb je PMDD? Alles wat je moet weten over herkenning en behandeling

Vlak voor de menstruatie kunnen vrouwen met PMDD ernstige stemmingsklachten ervaren die het dagelijks functioneren significant beïnvloeden. De klachten verdwijnen kort na het begin van de menstruatie en keren de volgende cyclus terug.

PMDD, voluit Premenstruele Dysfore Stoornis, is een cyclische stemmingsstoornis die optreedt in de luteale fase van de menstruatiecyclus, de periode tussen de eisprong en het begin van de menstruatie. Het is geen hormonale disbalans maar een abnormale gevoeligheid van hersencellen voor de normale stijging en daling van oestrogeen en progesteron. Naar schatting heeft 3 tot 8% van de vrouwen in hun vruchtbare jaren last van PMDD, gemiddeld 1 op de 20 vrouwen.

In dit artikel

• Wat is PMDD?
• Hoe herken je PMDD?
• Wanneer is het PMDD en wanneer PMS?
• Wat veroorzaakt PMDD?
• Wat helpt bij PMDD?
• Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?
• Veelgestelde vragen

Wat is PMDD?

PMDD is een cyclische, op hormonen gebaseerde stemmingsstoornis die in 2013 als officiële diagnose is opgenomen in de DSM-5, het internationale diagnostische handboek voor psychische stoornissen. De stoornis kenmerkt zich door ernstige emotionele en lichamelijke klachten die optreden in de luteale fase van de menstruatiecyclus en verdwijnen na het begin van de menstruatie.

PMDD is geen hormonale disbalans. De hormoonspiegels van vrouwen met PMDD zijn vergelijkbaar met die van vrouwen zonder PMDD. Wat verschilt is de gevoeligheid van hersencellen voor de normale schommelingen van oestrogeen en progesteron. Die abnormale reactie beïnvloedt de werking van neurotransmitters, met name serotonine en GABA, die een directe rol spelen bij stemming, angst en impulscontrole.

De klachten zijn cyclisch en voorspelbaar: ze treden op in de luteale fase, verslechteren in de week voor de menstruatie en verdwijnen binnen enkele dagen na het begin ervan. Dit patroon onderscheidt PMDD van andere stemmingsstoornissen zoals depressie of angststoornis, waarbij klachten niet aan de cyclus gebonden zijn.

Hoe herken je PMDD?

PMDD wordt gekenmerkt door een combinatie van emotionele en lichamelijke klachten die optreden in de luteale fase van de menstruatiecyclus. Volgens de DSM-5 vereist een diagnose de aanwezigheid van ten minste vijf symptomen, waarvan minimaal één een emotioneel kernsymptoom moet zijn.

Emotionele kernsymptomen

De emotionele kernsymptomen zijn stemmingswisselingen, plotselinge somberheid of verdriet, verhoogde prikkelbaarheid of woede en angst of gespannen gevoel. Minimaal één van deze symptomen moet aanwezig zijn voor een diagnose.

Overige symptomen

Naast de kernsymptomen kunnen de volgende klachten voorkomen: verminderde interesse in dagelijkse activiteiten, concentratieproblemen, vermoeidheid of energieverlies, veranderingen in eetlust of eetbuien, slaapproblemen, het gevoel de controle te verliezen en lichamelijke klachten zoals gespannen borsten, een opgeblazen gevoel of hoofdpijn.

Timing is bepalend

Wat PMDD onderscheidt van andere stemmingsstoornissen is de timing. De klachten treden op in de luteale fase en verdwijnen binnen enkele dagen na het begin van de menstruatie. Er is altijd een symptoomvrije periode van minimaal een week na de menstruatie. Om een diagnose te bevestigen is het bijhouden van een symptoomkalender gedurende twee menstruatiecycli noodzakelijk.

Wanneer is het PMDD en wanneer PMS?

Vrijwel alle vrouwen ervaren in meer of mindere mate premenstruele klachten. Het onderscheid tussen PMS en PMDD zit niet in het type klachten maar in de ernst en de impact op het dagelijks leven.

Bij PMS zijn de klachten mild tot matig. Ze kunnen oncomfortabel zijn maar belemmeren het dagelijks functioneren niet significant. Bij PMDD zijn de klachten ernstig genoeg om werk, relaties en dagelijkse activiteiten te verstoren. Vrouwen met PMDD beschrijven de luteale fase vaak als een periode waarin ze zichzelf niet meer herkennen.

Een belangrijk onderscheid is ook de impact op de stemming. Bij PMS staan lichamelijke klachten zoals een opgeblazen gevoel, gespannen borsten en vermoeidheid vaak op de voorgrond. Bij PMDD domineren de emotionele klachten: ernstige stemmingswisselingen, angst, prikkelbaarheid of somberheid die vergelijkbaar kunnen zijn met de klachten bij een depressieve episode.

De diagnose PMDD vereist dat de klachten het dagelijks functioneren aantoonbaar beïnvloeden en dat ze gedurende minimaal twee opeenvolgende cycli zijn gedocumenteerd. Bij twijfel over het onderscheid kan een symptoomkalender uitsluitsel geven.

Wat veroorzaakt PMDD?

De exacte oorzaak van PMDD is nog niet volledig bekend, maar onderzoek wijst op een abnormale gevoeligheid van hersencellen voor de normale hormonale schommelingen tijdens de menstruatiecyclus.

Serotonine en GABA

Oestrogeen en progesteron beïnvloeden de werking van neurotransmitters in de hersenen, met name serotonine en GABA. Serotonine speelt een directe rol bij stemming, impulscontrole en angstregulatie. GABA heeft een remmende werking op het zenuwstelsel en zorgt voor een kalmerend effect. Bij vrouwen met PMDD lijken de hersenen gevoeliger te reageren op de schommelingen van progesteron en zijn metaboliet allopregnanolone, waardoor de balans van deze neurotransmitters verstoord raakt in de luteale fase.

Genetische aanleg

PMDD heeft een erfelijke component. Onderzoek toont aan dat vrouwen met PMDD vaker een familielid hebben met vergelijkbare klachten. Dit suggereert dat genetische factoren meespelen in de gevoeligheid van hersencellen voor hormonale schommelingen.

Geen hormonale disbalans

Een veelvoorkomend misverstand is dat PMDD wordt veroorzaakt door te veel of te weinig hormonen. Dat is niet het geval. De hormoonspiegels van vrouwen met PMDD zijn normaal. Het is de reactie van de hersenen op die normale schommelingen die afwijkt.

Wat helpt bij PMDD?

Bij PMDD is de behandeling gericht op het verminderen van de impact van hormonale schommelingen op de hersenfunctie. Welke behandeling het meest effectief is, verschilt per vrouw en hangt af van de ernst van de klachten.

Leefstijl

Regelmatige beweging, voldoende slaap en het beperken van alcohol, cafeïne en suiker kunnen de ernst van PMDD-klachten verminderen. Deze maatregelen verlagen de gevoeligheid van het zenuwstelsel voor hormonale schommelingen. Ze zijn zelden voldoende als enige behandeling bij ernstige PMDD maar ondersteunen andere behandelingen.

Hormonale anticonceptie

Hormonale anticonceptie, met name de combinatiepil of een hormoonspiraal, kan de cyclische hormonale schommelingen onderdrukken en daarmee de PMDD-klachten verminderen. Niet elke vrouw reageert hier positief op. Bij sommige vrouwen verergeren klachten juist door bepaalde anticonceptiemiddelen. Lees meer over anticonceptie bij FemmePrex.

Antidepressiva

SSRI's, een type antidepressiva dat de serotoninewerking ondersteunt, zijn een bewezen effectieve behandeling voor PMDD. Ze kunnen doorlopend worden gebruikt of alleen in de luteale fase. Effect is vaak al merkbaar binnen de eerste cyclus, wat sneller is dan bij gebruik van SSRI's voor depressie.

Hormoontherapie

Bij vrouwen waarbij andere behandelingen onvoldoende helpen kan hormoontherapie worden overwogen. Binnen FemmePrex behandelen gespecialiseerde gynaecologen vrouwen met PMDD en stellen samen met de patiënt een behandelplan op dat past bij haar klachten en situatie.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

PMDD is een ernstige aandoening die het dagelijks leven significant kan beïnvloeden maar goed behandelbaar is. Het is verstandig om hulp te zoeken als:

• Je elke cyclus ernstige stemmingsklachten ervaart die samenhangen met de luteale fase
• De klachten je werk, relaties of dagelijks functioneren belemmeren
• Je merkt dat de klachten in intensiteit toenemen over de tijd
• Leefstijlaanpassingen onvoldoende verlichting geven
• Je twijfelt of je klachten PMS of PMDD zijn

Een gynaecoloog kan beoordelen of er sprake is van PMDD, andere oorzaken uitsluiten en een behandelplan opstellen. Bij FemmePrex kun je terecht bij gespecialiseerde gynaecologen voor PMS en PMDD. Een verwijzing van je huisarts is aan te raden als je de behandeling vergoed wilt krijgen via je zorgverzekering.

Veelgestelde vragen over PMDD

Is PMDD hetzelfde als PMS?

Nee. PMDD en PMS hebben vergelijkbare symptomen maar verschillen sterk in ernst en impact. Bij PMS zijn de klachten mild tot matig en belemmeren ze het dagelijks functioneren niet significant. Bij PMDD zijn de klachten ernstig genoeg om werk, relaties en dagelijkse activiteiten te verstoren. PMDD vereist bovendien de aanwezigheid van minimaal één emotioneel kernsymptoom zoals ernstige stemmingswisselingen, somberheid, angst of prikkelbaarheid.

Hoe wordt PMDD vastgesteld?

Een diagnose PMDD vereist het bijhouden van een symptoomkalender gedurende minimaal twee opeenvolgende menstruatiecycli. Daarin worden dagelijks de aard en ernst van de klachten geregistreerd. Een diagnose kan alleen worden gesteld als de klachten consistent optreden in de luteale fase en verdwijnen na de menstruatie, en als er een symptoomvrije periode is van minimaal een week na de menstruatie.

Kan PMDD vanzelf overgaan?

Bij sommige vrouwen verminderen de klachten na een zwangerschap of in de perimenopauze. Bij andere vrouwen verergeren de klachten juist in de perimenopauze door toenemende hormonale schommelingen. PMDD verdwijnt definitief na de menopauze, wanneer de menstruatiecyclus stopt. Tot die tijd is behandeling de meest effectieve manier om de klachten te beheersen.

Heeft PMDD invloed op de vruchtbaarheid?

PMDD heeft geen directe invloed op de vruchtbaarheid. De aandoening beïnvloedt de hormoonspiegels niet maar de reactie van hersencellen op normale hormonale schommelingen. Vrouwen met PMDD kunnen normaal zwanger worden. Wel is het belangrijk om bij een zwangerschapswens de behandeling te bespreken met een arts, omdat sommige behandelingen zoals SSRI's en hormonale anticonceptie niet geschikt zijn tijdens de zwangerschap.

Kan PMDD verergeren in de overgang?

Ja. In de perimenopauze worden de hormonale schommelingen groter en onregelmatiger. Lees meer over de eerste symptomen van de overgang. Voor vrouwen met PMDD kan dit betekenen dat de klachten in ernst toenemen. Dit is ook een van de redenen waarom PMDD soms pas in de perimenopauze voor het eerst wordt herkend of gediagnosticeerd. Na de menopauze, wanneer de cyclus definitief stopt, verdwijnen de PMDD-klachten.

Bronnen

1. DSM-5: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, American Psychiatric Association, 2013
2. Terwisscha van Scheltinga AF: "Het herkennen en behandelen van premenstruele stemmingsklachten." Tijdschrift voor Psychiatrie, 2023
3. PMDD Nederland: "Wat is PMDD"
4. Erasmus MC, PERIOD. Studie: onderzoek naar PMS en PMDD onder leiding van Astrid Kamperman